کلاس های مجازی استاد محسن عزیزایی

چکیده  :

 در این مطالعه پس از بحث بیان  تاریخچه حوزه فرانکفورت به اصول این مکتب که شامل موارد زیر ا ست اشاره شده 1- انتقاد از فلسفه تحصلی ( پوزیتیویسم ) که در این اصل ماهیت فلسفه تحصلی دانش معاصر را مورد انتقاد قرار داده و در صدد رد آن بر می آید و معتقدند که در مكتب اثبات گرايي علم وجامعه شناسي وعلوم اجتماعي تحريف شده (دست به دست شده) وشناخت واقعي ارايه نمي شود. 2 – انتقاد از مارکسیسم جزمی : نظريه پردازان مكتب فرانكفورت اعتقاد دارند ماركسيسم حقيقي چيز ديگري است. این اصل بیانگر این مساله است که مارکسیسم یک دکترین که درجستجوی قوانین ازلی است نمی باشد لذا باید خودرا با شرایط جدید وفق دهد ولی ماهیت آزادیخواهی خود را حفظ نماید . نظریه پردازان مکتب انتقادی خود را مارکسیست مستقل می دانند که مدعی هستند نظام سرمایه داری در قرن بیستم شرایطی را پدید آورده که قابل انطباق با نظریات مارکس نیست .

در این مقاله به دیدگاه نظریه پردازان مکتب انتقادی پیرامون طبقه بندی دانش بشری اشاره شد سپس نگاهی مختصر دارد به دیدگاه چند تن از پایه گذاران این سنت جدید که عبارتند از جرج لوکاچ ، هربرت ماکوزه ، جرجن هابر ماس ، تئودور آدرنو ، ماکس هورکهایمر ، اریک فروم خواهیم داشت .

کلید واژه :

فلسفه تحصلی ، مارکسیسم جزمی ، علوم فیزیکی ، علوم تاریخی یا تفسیری ،دانش انتقادی.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

—            فهرست مطالب:

—            چکیده

—             مقدمه                                                                                                    5

—            تاريخچه حوزه فرانکفورت                                                                           6         

—            اصول مکتب انتقادي فرانکفورت                                                                    8         

—            علوم فيزيکي                                                                                            13        

—            علوم تاريخي يا تفسيري                                                                              14        

—            دانش انتقادي                                                                                             14       

—            متفكران بزرگ مكتب فرانكفورت                                             47-17

—            1-جرج لوکاچ                                                                   17

—            2-هربرت مارکوزه                                                                         18

—            3- جرجن هابرماس                                                            19        

—            4- ماکس هورکهايمر                                                          34       

—            5-تئودور آدرنو                                                                 38

—            6 - اريک فروم                                                                 48       

—            نتيجه گيري                                                                                                           49       

—            فهرست منابع                                                                                                        53

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

—            مقدمه:

—             در سال 1923 موسسه ای با نام موسسة پژوهش های اجتماعی به وجود آمد که این موسسه را می توان ادامه یا دنبالة موسسه ای که وابسته به دانشگاه فرانکفورت بود دانست. کار این موسسه پژوهش در اندیشه های مارکسیستی بود و به دنبال جواب در مورد این سوال که چرا جنبش های کارگری که بعد از جنگ جهانی اول ایجاد شده بودند دچار ضعف وافول شدند. این پژوهش ها کم کم به نقد فرهنگ بورژوایی و عقلانیتی که درجامعه آن زمان مطرح بود روی آوردند و همین شیوه نقد باعث شد تا از پارادایم تحلیلی مارکس فاصله بگیرند و غلبه ای جدید را در اندیشه های مارکسیستی به وجود آورند. که بعدها با نام مکتب فرانکفورت و مارکسیسم انتقادی شناخته شد.

—             در این مبحث سعی شده ضمن بیان تاریخچه ای مختصر از مکتب فرانکفورت مفاهیم اساسی و مسائلی از قبیل انتفادمکتب فرانکفورت از فلسفه تحصلی ( پوزیتیویسم ) ، انتقاد از مارکسیسم جزمی مربوط به این حوزه مورد بررسی قرار گرفته و دیدگاه نظریه پردازان مکتب انتقادی پیرامون طبقه بندی دانش بشری ارائه شود سپس نگاهی مختصر به نظریه های چند تن از پایه گذاران اصلي این سنت جدید که عبارتند از :

—             

جرج لوکاچ¹ ، هربرت مارکوزه²، جرجن هابرماس³ ،تئودور آدرنو⁴، ماکس هورکهايمر⁵ و اريک فروم⁶ .

 

 

 

—            تاريخچه حوزه فرانکفورت

—             موسسه تحقيقاتي فرانکفورت همزمان با انتشار کتاب تاريخ و آگاهي طبقاتي اثر لوکاچ در سال 1923 در آلمان تاسيس شد . پايه گذاران اين موسسه دانشمندان و روشنفکران خود آگاهي بودند که از اشاعه مارکسيسم جزمي و توسعه ايدئولوژي تکنوکراتيک يا نظريه تحصيلي ( پوزيتويسم ) رايج سرخوردگي پيدا کرده و ضرورت مخالفت با اين دو شيوه فکري را از جمله رسالت روشنفکرانه خود ميدانستند . با دو فكر مخالف بودند همانطوري كه در شرق كارگرها نيروي كارشان را مي فروشند در غرب دانشمندان فكرشان رابه سرمايه داري مي فروشند. هردو كارشان استثمار است.  در نتيجه هدف اساسي اين مكتب انتقاد از اثبات گرايي غرب و افكار ماركسيستي شرق است . به بيان ديگر شکست آلمان در جنگ جهاني اول و سرخوردگي جامعه روشنفکران آلماني از جريانات فکري موجود از جمله عواملي بود که ضرورت بنيانگذاري مکتب انتقادي جديدي را که بتواند مبين واقعيتهاي جامعه معاصر باشد ، بوجود آورد

—            البته ديري نپائيد که کار تحقيقاتي اين موسسه جديد التاسيس دچار وقفه شد و بعلت ظهور نازيسم ، اعضاء آن مجبور به جلاي وطن شدند . مهاجرت تعدادي از اعضاء حوزه فرانکفورت به آمريکا ،موجب اشاعه اين سنت انتقادي   در آمريکا شد تا اينکه در سالهاي 1950 چندين نفر از اين دانشمندان به دعوت دولت آلمان به وطن خود مراجعت کرده و فعاليت تحقيقاتي خود را دنبال نمودند . در آمريکا نيز ظهور جنبش هاي سياسي مخالف نظام موجود سالهاي 1960 موجب شهرت ناگهاني اين نظريه و مکتب انتقادي شد تا جائيکه هربرت مارکوز بعنوان نهضت دانشجويان مورد    توجه خاص قرار گرفت .

—            اصول مکتب انتقادي فرانکفورت

—            مفاهيم اساسي مکتب انتقادي فرانکفورت را مي توان بشرح زير خلاصه کرد :

—            1- انتقاد از فلسفه تحصلي ( پوزيتيويسم )    

—            مکتب انتقادي فرانکفورت ماهيت فلسفه تحصلي دانش معاصر را مورد انتقاد شديد قرار داده و در صدد رد آن بر مي آيد .نظريه پردازان انتقادي سه خصلت اساسي نظريه و روش تحصلي را مورد انتقاد شديد قرار مي دهند .

—            که  عبارتند از : الف . دانش بشري ذاتا بيطرف است .   2-    درحالي كه از نظر آنها دانشمندان در سلطه قدرت هاي سياسي هستند.

—            ب. تنها روش علمي ، روش علوم طبيعي است . درحالي كه از نظر آنها دانشمندان آلماني بيشتر تحت تاثير روش تفهمي وتفسير هستند مانند ماكس وبر  كه از نظر او هدف جامعه شناسي فهم كنش اجتماعي است درك معاني ذهني وتفسير كه پشت  رفتار هر فردي وجود دارد مهم است.

—            2- انتقاد از مارکسيسم جزمي ::نظريه پردازان مكتب فرانكفورت انتقاد از ماركسيسم راجزمي مي دانند. واعتقاد دارند كه ماركسيسم حقيقي چيز ديگري است.( مثل اسلام واقعي واسلام طالباني )   نظريه پردازان انتقادي معتقدند که مارکسيسم حقيقي يک دکترين يا مذهب سياسي که در جستجوي قوانين ازلي است ، نبوده و بهمين دليل بايد بتواند با شرايط جديد خودش را وفق داده و در عين حال ماهيت انتقادي و آزاديخواهي خود راحفظ کند . بعقيده آنان تجديد نظر در افکار مارکس نه تنها گناه نابخشودني محسوب نمي شود بلکه موجب غنا بخشيدن نظريات و مقولات مارکسيستي نيز مي شود . بدين ترتيب اعضاء حوزه فرانکفورت از جمله مارکسيستهاي جديدي هستند که کوشش مي کنند مارکسيسم حقيقي را از مارکسيسم جزمي جدا کرده وتدوين مجدد نظريه مارکس بپردازند .

—            نظريه پردازان انتقادي که خود را مارکسيست مستقل ميدانند مدعي هستند که نظام سرمايه داري درقرن بيستم شرايط جديدي بوجود آورده که ديگر قابل انطباق با نظريات مارکس نيست .

—            از جمله اين شرايط ، موقعيت کنوني طبقه کارگر است . مارکس معتقد بود که طبقه کارگر بعلت نداشتن مالکيت بروسايل توليد موجب ظهور انقلابات اجتماعي و از ميان بردن عوامل بيگانگي و تسلط اقتصادي مي شود . در حاليکه امروز علل اساسي استثمار طبقه کارگر مناسبات اقتصادي محض يا مالکيت نمي باشد . به بيان ديگر ، اساس نظام سرمايه داري معاصر ديگر اصل رقابت آزاد نبوده و پيشرفتهاي فني بطور کلي ماهيت ساخت روبنا و زيربنا را دگرگون کرده است .

—            در نتيجه بسط و گسترش نيروهاي توليدي بخودي خود موجب سرنگوني نظام سرمايه داري نشده واقعيت هاي نظام سرمايه داري نشان داده که عليرغم نظريه مارکس ، بحران هاي اقتصادي نه تنها موجب انهدام سرمايه داري نشده بلکه دوام و بقاي آن را نيز تثبيت کرده است .

—            نظريه پردازان مکتب انتقادي دانش بشري را جزيي از مدل ماترياليستي جامعه در نظر گرفته که نظام هاي اجتماعي عملي را نيز شامل مي شود .

—             بر اساس اين نظريه ، آنان مفاهيم کلاسيک مارکسيستي را بشرح زير مورد تجديد نظر قرار مي دهند .

—            - بجاي توجه و تاکيد بر ساخت زيربنا مثل اقتصاد مي بايست به تجزيه و تحليل از نظام هاي موجود را نگاه فرهنگ شناسي نمود( فرهنگ عامل خيلي مهمي در جامعه است.)، نظام هاي عمل عقلي معني دار را اساس تجربه تحليل خود قرار مي دهند .

—            2- بجاي توجه به مفهوم ساده ساخت روبنا که مبين نظام هاي فکري منطبق با ساخت اقتصادي سرمايه داري قرن نوزدهم است ، نظام هاي کنش مقابل نمادي¹را که محصول تکامل زيربناي سرمايه داري است ، مورد توجه قرار مي دهند .  (ماركسيست هاي جزمي ادبيات وهنر را روبنا مي دانند كنش اجتماعي برايشان مهم است.)

- ماركسيست جزمي به طبقه وقدرت وآگاهي طبقاتي توجه دارداما به خود آگاهي طبقاتي توجه نكردند( يهني اينها فقط طبقه كار گر را ديدند طبقه دانشجو .........را نديدند.)درحاليكه اينها به خود آگاهي طبقاتي توجه كردند.مثال( براساس اين نظريه يك سياه پوست ريئس جمهور آمريكا شد.)

—            بدين ترتيب ، مفاهيم اساسي مارکس ،با توجه به شرايط موجود مورد تجديد نظر قرار گرفته و بر اساس آن به تدوين تئوري انتقادي جديدي مي پردازند .

—            نظريه پردازان مکتب انتقادي طبقه بندي جديدي از دانش بشري عرضه کرده و کارکرد يا هدف هر يک را در عصر حاضر مشخص مي کنند :

—            - علوم فيزيکي

—            عبارت از علومي است که به شناخت پديده هاي فيزيکي پرداخته و در جهت بسط و تسلط دنياي فني مورد استفاده قرار مي گيرد . بعقيده نظريه پردازان انتقادي ، اين علوم در دنياي معاصر خود بصورت ابزار جديدي از تسلط اجتماعي و سياسي در آمده و بدين ترتيب عليرغم تصور دانشمندان پيرو نظريه اثباتي و تحصلي ، منافع صاحبان قدرت را توجيه و به حاکميت سياسي آنان مشروعيت مي بخشد .

—            علوم تاريخي يا تفسيري

—             عبارت از علومي است که به شناخت پديدارهاي فرهنگي و اجتماعي پرداخته و شرايط لازم را جهت توسعه و پرورش دنياي فکري يا ذهني فراهم مي کند .

—            3- دانش انتقادي

—            عبارت از شناخت و بررسي انتقادي نيازمنديهاي واقعي يا تخيلي جبر تاريخي است . هدف دانش انتقادي رهايي انسان از تمام انگارهاي شبه قانوني واقعيت هاي طبيعي و اجتماعي است .  به عبارتي رها كردن انسانها از ظلم ها واسارت هايي كه در اثر كنش هاي انان ها پديد مي آيد.

—            بدين ترتيب ، دانش انتقادي از علوم فيزيکي و تاريخي کاملا متفاوت است . زيرا فرض عمده دانش انتقادي اين است که انسانها خصلت نقش آفريني تاريخي داشته و چنانچه نسبت به موقعيت خويش و روند جامعه خودآگاه شوند ، مي توانند نقش تاريخي خود را ايفا کرده و شرايط موجود را تغيير دهند . اکنون براي آشنايي بيشتر ، به معرفي چندتن از نظريه پردازان اين حوزه نئومارکسيستي مي پردازيم

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

—            متفكران بزرگ مكتب فرانكفورت :

—            1- جرج لوکاچ

—            اثر بسيار معروف لوکاچ کتاب تاريخ و آگاهي طبقاتي است

—            که در سال 1923 در آلمان انتشار يافت . لوکاچ در اين کتاب براي نخستين بار ضمن بررسي انتقادي از مارکسيست هاي جزمي ، ضرورت تجديد نظر در افکار مارکس را مطرح مي کند . بعقيده او يکي از مواردي که ضرورت بررسي مجدد مارکسيسم را آشکار مي کند ، موضوع نقش و رسالت تاريخي طبقه کارگر است . لوکاچ به پيروي از مارکس ، طبقه کارگر را يک طبقه جهاني دانسته ولي بر خلاف  مارکس ، مدعي است که در جامعه معاصر اين طبقه به خودي خود يک نيروي انقلابي نبوده زيرا فاقد آگاهي طبقاتي است . بعقيده وي ، طبقه کارگر بايد توسط روشنفکران مارکسيست آموزش سياسي پيدا کرده تا سرانجام بتواند به رسالت تاريخي خود عمل کند .(

—            .( اين طبقه كارگر امروزطبقه كارگري  كه ماركس فكر مي كرد نبودكارگر امروزي تمام امكانات اقتصادي را هم دارد. بنابراين به نقش روشنفكران در آموزش هاي سياسي تودها را مهم مي داند. امروز همه با طبقه روشنفكر مخالف هستند چون فقط اين طبقه كاركرد هاي پنهان جامعه را مي دانند. )

—             به بيان ديگر ، وظيفه عمده نظريه پردازان انتقادي اين است که با تحقيقات و بررسي هاي انتقادي خود ، تضادهاي اجتماعي در جامعه معاصر را معرفي کرده و زمينه بالا بردن بينش سياسي مردم را فراهم کنند . لوکاچ معتقد است که تحقيقات تجربي تا کنون نتوانسته ماهيت واقعي نظام موجود را برملا کند زيرا محققان غالبا موضوع مورد تحقيق را پيشاپيش تعريف و انتخاب کرده و سپس فعاليتهاي انساني را در حکم

—            فعاليتهاي اشياء در نظر گرفته و مورد بررسي قرار ميدهند . درحاليکه نظريه پرداز انتقادي ، واقعيتهاي تجربي را در متن تضاد ميان آنچه هست و آنچه بايد باشد در نظر گرفته سپس به تبيين استعداد و نقش تاريخ – آفريني  انسان در جهت خود آگاهي و آزادي مي پردازد .

—             لوکاچ مدعي است که تسلط اشکال توليدي و پيروي از روشهاي تحقيقي تحصلي و اثباتي مانع شناخت استعداد انساني از موقعيت خود شده است .

 

 

—            - هربرت مارکوز ه :

—            مارکوزه مشهورترين نئومارکسيست حوزه فرانکفورت مي باشد . معروفترين آثار او عبارت از انسان يک بعدي¹ ، عقل و انقلاب² ، ضد انقلاب و طغيان³ و   مارکسيسم شوروي است . مارکوزه نيز هدف اساسي نظريه انتقادي را پاسداري از واقعيت ميداند .

—            هدف نظريه انتقادي بايد شناخت تضاد ميان واقعيت ( fact   ) و جوهر  ( Essence  )  باشد . او در تدوين نظريه خود به تلفيق ميان افکار مارکس و فرويد مي پردازد .

—            زيرا معتقد است که انقلاب اجتماعي ديگر تنها ناشي از تضادهاي طبقاتي نيست و به ميزان زيادي از تضاد هاي فکري و رواني نيز ناشي مي باشد .

—            بنابراين شناخت ماهيت شکلهاي جديد خفقان بايد هدف نظريه انتقادي را تشکيل دهد. اودر نظريه خود اعتقاد دارد كه وظيفه دانشمندان اين مكتب اين است كه ماهيت نظام هاي اجتماعي را مطاله كرده ودر جهت آزادي بيشتر انسان ها بپردازدوبراي اين كار بايد فكر وانديشه از قيد وبند واسارت آگاهي هاي كاذب رها شده تا فرد به واقعيت هاي جامعه پي ببرد.( همه دانشمندان اين مكتيب اين انديشه را دارند.) 

—            مارکوزه نيز سيطره نظام سرمايه داري معاصر را مورد بررسي قرار داده و نشان مي دهد که چگونه تکنولوژي در روشهاي فني بصورت ابزار جديدي از قدرت در خدمت طبقه سرمايه دار درآمده است . درنتيجه اصولا امکان مبارزه طبقاتي از توده هاي ستمديده سلب شده است .

—            در اين زمينه ، بعقيده مارکوزه تفاوت محسوسي ميان نظام سرمايه داري و سوسياليستي معاصر موجود نيست . زيرا هر دو نظام تنها درصدد پيشرفت فني و کارآيي بيشتر مي باشند . در کشورهاي سوسياليستي هرچند نابرابريها ماهيت طبقاتي نداشته ولي به هر حال گوياي خفقان و بيگانگي توده ها مي باشد . بدين ترتيب تئوري انتقادي بايد ماهيت نظام هاي موجود راشناخته و در جهت آزادي بيشتر انسانها بکار رود . براي اينکار بايد انديشه از قيد و اسارت آگاهي کاذب رها شده و ديد انتقادي و جسارت مبارزه را بوجود آورد . 

—            نکات عمده نظريه مارکوز را مي توان بشرح زير خلاصه کرد :                 7

—            1-  طبقه کارگر در جامعه آمريکا ، خصلت انقلابي خود را از دست داده است .زيرا شرايط عيني اين طبقه کاملا با شرايط عيني طبقه کارگر قرن نوزدهم متفاوت است .كارگر امروزي تمام امكانات اقتصادي راهم دارد.

—            2-  امکان انقلاب کارگري در آمريکا ميسر نيست

—             زيرا اکثريت کارگران بخصوص کارگران ماهر و فني جذب نظام موجود شده و بعلت روحيه و سبک زندگي سوداگرانه قادر به تشکيل و سازمان دهي خود نيستند .

—            3-   عوامل تهديد کننده نظام سرمايه داري در آمريکا ، اقليتهاي نژادي و قومي ( سياهپوستان ، سرخپوستان ، پورتوريکوييها ، مکزيکيهاي آمريکايي ) زنان ، بيکاران و دانشجويان مي باشند .

—            4-  دانشجويان و روشنفکران بايد طبقات ستمديده و محروم رانسبت به موقعيت و منافع خود آگاه کرده تا بتوانند در باره آينده خود تصميميات اساسي را بگيرند . در تمام دنيا سياستمدارن ازروشنفكران مي ترسند.

—            5-  جناح هاي چپ و گروهاي مترقي بايد دست از مخالفتهاي ايدئولوژيکي برداشته و متحقا زمينه لازم را براي آموزش سياسي نيروهاي ناراضي و مستعد فراهم کنند .

—            6-  انقلاب آينده ، انقلابي جهاني خواهد بود.

—            زيرا علل فقر و استثمار توده ها خصلت جهاني پيدا کرده است .

—            7-  مردم در جامعه سرمايه داري معاصر فاقد قدرت سياسي بوده بهمين دليل رضايت و سعادتمندي آنان اساس واقعي ندارد .

—            8-      احزاب سنتي چپ امروز اهميت خود را از دست داده اند زيرا ديگر خبري از توده هاي انقلابي نيست و طبيعي است بدون توده هاي انقلابي ، تشکيل احزاب توده اي امکان پذير نيست .

—            9-      نظام هاي باصطلاح دموکراتيک پارلماني ديگر وسيله تغييرات ساختي نبوده و بهمين دليل ماهيت فرمايشي و نمايشي پيدا کرده اند .                           

—            10-    لازمه تحقق آزادي اجتماعي  ، آزادگي شخصي است  ، آزادگي شخصي نيز بدون درگيري در مبارزه سياسي امکان پذير نيست .

 

 

 

هابرماس، در ۱۹۲۹ در دوسلدورف آلمان،

به دنیا آمد هابرماس آثار لوکاچ را خواند

و به‌شدت تحت تأثیر قرار گرفت

 

 

—            3 - جرجن هابرماس

—             يکي ديگر از اعضاء حوزه فرانکفورت جرجن هابرماس است که در سالهاي 1940 به آمريکا مهاجرت کرد و امروزه از جمله سردمداران نهضت نئو مارکسيستي بحساب مي آيد

—            آثار عمده وي عبارت از تئوري انتقادي¹ ، دانش و منافع انساني ²، تئوري و عمل³ است .

—            هابرماس مدعي است که شناخت انسان معاصر ، شناختي کاذب است زيرا دانش معاصر کاملا تحت سيطره تفکر اثباتي و پوزيتيويستي قرار گرفته و دانش گرايي بصورت يک وسيله توليدي جديد درآمده است . همين امر موجب شده که هيات هاي حاکمه جامعه هاي سرمايه داري و کمونيستي دانش گرايي يا پيشرفتهاي تکنولوژيک راسرلوحه برنامه هاي خود قرار داده و با ايجاد و اشاعه يکنوع حاکميتاخلاقي شرايط خفقان آوري براي توده هاي اين جامعه بوجود آورند .

—            بعقيده هابرماس ، واحدهاي توليدي فني براي نخستين بار ساختهاي مستقلي رابوجود آورده که بجاي رفاهيت وآزادي بشري،امکانات استثمار اقتصادي انسانها را فراهم کرده است. به بيان ديگر ، دانش گرايي خود به صورت عامل تعيين کننده شرايط کيفي زندگي اجتماعي در آمده است. تا جائيکه مسائل عظيم جامعه معاصرتنها بصورت مسائل فني درآمده وماهيت سياسي اين مسائل بکلي مورد غفلت قرار مي گيرد .

نتيجه اينکه پيشرفتهاي فني بتدريج بصورت يک ايدئولوژي جانشين نظريه مبادله مساوي شده و در خدمت منافع صاحبان ابزار توليدي در آمده است . هابرماس معتقد است که مارکس قادر نبود مرحله پيشرفتهاي فني را که موجب نظام هاي جديدي از قدرت شده  پيش بيني کند بهمين دليل نظريه او بر اساس اصل مبادله مساوي قرار داشت . 

—            بدين ترتيب وظيفه مارکسيست هاي معاصر اين است که به ماوراء شکل ظاهري اصل مبادله مساوي توجه کرده و ماهيت غير انساني اين مناسبات را عريان کنند . هابرماس همچنين مدعي است که مارکس قادر نبود ريشه دانش انتقادي و نقش آن را در خود آگاهي انساني بشناسد زيرا نظريه ماترياليسم تاريخي او فقط بر اساس مقوله کار و ابزار توليدي استوار بود . در حايکه امروز توسعه نيروهاي توليدي از حدود رابطه کار و سرمايه فراتر رفته و نتيجتا ضرورت دگرگوني اين رابطه را منتفي کرده است . زيرا علاوه بر منافع طبقاتي عوامل ديگري از جمله خرده نظام هاي کنش عقلي معني دار ضرورت پيشرفتهاي فني را توجيه و به روابط حاکم در جامعه سرمايه داري مشروعيت بخشيده است .

—            هرچند هنوز منافع طبقاتي ناشي از ارزش اضافي است ولي توسعه نيروهاي توليدي شناخت آنرا بمراتب پيچيده تر کرده است . واقعيتهاي موجود جامعه سرمايه داري گوياي اين است که نيروهاي توليدي موجب تجانس اجتماعي نسبي شده و نوعي نظام اداري فني نيز بهمراه آورده است. اين نظام اداري در حقيقت واسطه ميان کار و سرمايه شده است . خلاصه اينکه بيگانگي انسان معاصر ديگر فقط ناشي از استثمار اقتصادي محض نبوده بلکه محصول نظام مسلط دليل تراشي¹ علمي و فني نيز مي باشد . به بيان ديگر ، ساخت اقتصادي تنها عامل قدرت در جامعه معاصر نيست و دلايل پيچيده علمي که حتي شامل تغييرات اقتصادي مي شود ، جزء عوامل قدرت در آمده است .

—            از جمله نظريات ديگر هابرماس اين است که نظريه مارکس اصولا مربوط به مرحله انتقالي فئوداليسم به سرمايه داري است و طبعا نمي تواند مبين نظام سرمايه داري پيشرفته باشد . بهمين دليل در تدوين تئوري انتقادي بايد خصلت نيروهاي عقلاني راکه امروز به حد اعلاي رشد خود رسيده اند مورد توجه خاص قرار داد . در همين زمينه است که در نظريه  هابرماس ، تضاد ميان ساخت فني و ارتباط نمادي اهميت خاص دارد . او معتقد است که زبان روابط مبادله بنحوي تکامل يافته و پيچيده شده که مردم قادر به ايجاد رابطه منطقي و شناخت مناسبات واقعي خود با وسايل توليدي نيستند

تحت چنين شرايطي ، ارتباط واقعي ميان کارگر و کارفرما از حالت اوليه خود تجاوز کرده و به مرحله پيچيده اي رسيده است تا جائيکه نيازمنديهاي بشري نه تنها سر کوفته شده بلکه شناخت آنها هم به سادگي امکان پذير نيست .بعقيده او نظام هاي سوسياليستي و سرمايه داري ، معاصر اصالتا غير عقلاني است ، زيرا مردم اين جامعه ها از لحاظ سياسي و اقتصادي فاقد قدرت بوده و روز بروز نسبت به منافع خود بيگانه تر مي شوند .

 

 

 

 

 

 

 

—            - ماکس هورکهايمر ( سمت چپ )

—            هورکهايمر يکي ديگر از پايه گذاران حوزه فرانکفورت است و مدتي نيز امور تحقيقاتي اين موسسه را بعهده گرفت . وي تحت فشار نازيسم باتفاق همکاران خود به آمريکا مهاجرت کرد . وي در سالهاي 1950 به دعوت دولت آلمان به فرانکفورت مراجعت کرد و به فعاليت تحقيقاتي خود ادامه داد . اثر بسيار برجسته او کتاب نظريه انتقادي است که در حقيقت کيفر خواستي عليه فلسفه و روش تحصلي و اثباتي محسوب مي شود .

—             هورکهايمر معتقد است که وظيفه اساسي نظريه انتقادي اين است که به ماوراء دنياي ظاهري روابط سرمايه داري رخنه کرده و به تبيين رابطه واقعي ميان فرد و جامعه بپردازد . وي معتقد است که تئوري اصالتا متعهد و مسئول است زيرا تدوين و تنظيم آن تحت تاثير آگاهي و منافع طبقاتي نظريه پرداز است .

—            بنابراين برخلاف پوزيتيويستها  ، تئوري اجتماعي غير متعهد نبوده و هدف متعالي آن بايد از ميان بردن روابط غير انساني و پرورش انسانهايي خود آگاه باشد . البته اين امر دليل يکطرفه بودن تئوري انتقادي نيست زيرا اساس تئوري ديالکتيکي  ، شناخت اين واقعيت است که دنياي فکري محصول فعاليتهاي مادي انسان است . هورکهايمر به پيروي از مارکس ، جدايي ميان موضوع و ماده را رد کرده و مدعي است که وظيفه متفکر اجتماعي تنها بيان واقعيت نيست بلکه بايد درصدد تغيير واقعيت نيز برآيد . در حاليکه طرفداران نظريه تحصلي تمام کوشش خود شناخت دقيق واقعيتها کرده و چون فکر مي کنند که بايد فقط بر اساس واقعيتهاي ملموس حکم کنند ، طبعا موضوع تطور تاريخي و نقش تاريخ آفريني انسان را ناديده ميگيرند .

—            هورکهايمر معتقد است که دنياي بورژوايي زماني دانش انتقادي را پذيرفت که مي خواست بقاياي فئوداليسم را از ميان بردارد ولي به محض اينکه خود به قدرت رسيد در مقام مبارزه با دانش انتقادي درآمد و آنرا سرکوفته کرد .

—             يکي از مباحث بسيار جالب هورکهايمر مربوط به ظهور نازيسم در آلمان است . او عليرغم مارکسيستهاي جزمي ظهور نازيسم را تنها به عنوان يک کودتاي بورژوايي ندانسته و نقش نهادهاي اجتماعي از جمله نهاد خانواده آلماني را در رشد ارزشهاي

—            نازيسم و پرورش شخصيتهاي جابرانه در نظر مي گيرد . او ضمن يک تجزيه و تحليل تاريخي نشان مي دهد که چگونه ارزشهاي خانواده زمينه لازم را براي بسط و تسلط نظام نازيسم بوجود آورد . وي نتيجه گيري مي کند که ميان سازمان و ارزشها ي خانواده در آلمان و نظام سرمايه داري آن جامعه رابطه اي متقابل وجود داشت تا جائيکه طبقه و سازمان کارگري نيز تن به قبول اين ارزشها داده و علي رغم منافع طبقاتي خود جزء طرفداران اين نهضت ضد انقلابي در آمدند .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

—            - آدرنو    : 

—            دومین جامعه شناس عمده دیدگاه انتقادی است که به مطالعه فلسفه، جامعه شناسی، روانشناسی و موزیک در دانشگاه فرانکفورت پرداخت. دو کتاب مهم او عبارتند از: فلسفه موزیک مدرن و دیالکتیک روشنگری. سهم آدورنو در شکل گیری مکتب نظریه انتقادی مبهم تر است. روابط او با موسسه تا سال 1938 جنبه غیر رسمی داشت و علایق اصلی وی نیز متوجه حوزه فرهنگ (به ویژه موسیقی) روانکاری و نظریه زیباشناسی بود.

—            بینش فلسفی آدورنو در این ایام مبتنی بر نظریه اجتماعی دیالکتیکی نبود بلکه چیزی بود که بعدها آن را دیالکتیک منفی نامیدند که عبارت است از نقدی بر تمام مواضع فلسفی و نظریه های اجتماعی. این دیدگاه به صورت شکلی از نسبی گرایی یا شک گرایی نمود پیدا می کند که امکان وجود هر گونه نقطه شروع یا مبداء مطلق (اصل اینهمانی) یا مبنای غایی برای اندیشه بشری را نفی می کند.

—            همچنین آدرنو در مقایسه با دیگران، به مراتب بیشتر از هم قطاران خود از مارکسیسم دور بود. به نظر می رسد که آدرنو هرگز توجه چندانی به تحلیل های اقتصادی مارکس یا نظریه وی درباره طبقه نداشت و اساساً اندیشه نظریه تاریخ یا علم تاریخ را که از عناصر بنیادین در اندیشه مارکس به شمار می رود، رد می کرد.

—            در حقیقت سهم اصلی آدرنو در نظریه انتقادی را باید در نقد فرهنگی وی دید که بدواً در اثر مشترک وی و هورکهایمر یعنی کتاب دیالکتیک روشنگری ظاهر شده است. مضمون اصلی کتاب که در مقدمه آن آمده عبارت است از "خود‌ویرانگری روشنگری" یعنی "خود‌ویرانگری عقل" که همچون نگرش منفی و انتقادی به امور واقع در نظر گرفته می شود  و به واسطه وضوح کاذبی که در تفکر فلسفی و

—            پوزیتیویستی علم پیدا شده است، این آگاهی علمی‌ِمدرن به عنوان منبع عمده انحطاط فرهنگی تلقی می شود که در نتیجه آن بشریت به جای ورود به وضعیتی به راستی انسانی باشد، در حال فرو رفتن در بربریتی از نوع جدید است.

—            از نظر آدورنو علم و تکنولوژی به مثابه ایدئولوژی‌، امکان پیدایش اشکال جدید سلطه را میسر کرده و به آن کمک می رسانند.

—            دومین گفتار عمده  این کتاب (دیالکتیک روشنگری) به موضوعی اختصاص یافته است که یکی از مشغله های اصلی مکتب فرانکفورت شد، یعنی صنعت فرهنگ یا روشنگری به مثابه فریب توده. استدلال به کار رفته در اینجا استدلال معروف مارکس نیست که بر اساس آن اعتقادات غالب در هر عصری اعتقادات طبقه حاکم است و اینکه تکنولوژی مدرن را می‌توان به عنوان ابزاری تلقی کرد که به کمک آن اعتقادات مذکور درسطحی گسترده در جامعه به نحوی مؤثر استقرار می یابند (فرضیه ای که صحت و سقم آن بایستی به مدد مطالعات تجربی آزمون شود). بلکه این استدلال است که خود تکنولوژی و آگاهی تکنولوژیک موجب پیدایش پدیده جدیدی در قالب فرهنگ انبوه یکدست و بی‌ریشه ای گشته اند که هر گونه نقد و انتقاد را مسکوت می گذارد و عقیم می کند.. آدورنو و هورکهایمر معتقدند که در شرایط انحصاری، کل فرهنگ توده (فرهنگ انبوه) جریان یکسانی است و در عین حال به عنوان پیامدی از در هم آمیختن تفنن و فرهنگ، جریانی منحط محسوب می شود، وانگهی نوعی ادغام و ترکیب بین تبلیغات و صنعت فرهنگ صورت می گیرد که هر دو را به صورت روشی برای اعمال نفوذ در افکار انسانها در می آورد.

—            به عقیده هورکهایمر و آدورنو اوج پیروزی تبلیغات در صنعت فرهنگ این است که مصرف کنندگان احساس کنند که مجبور به خرید و مصرف فرآورده های این صنعت هستند؛ حتی اگر این اجبار از جانب خودشان باشد .

—            مشکل عمده مفهوم ضد فرهنگ توضیح این امر است که اساساً این پدیده در جامعه ای که کاملاً تحت تاثیر فرهنگ قرار دارد چگونه می تواند ظهور یابد؟ موضوع عمده عبارت است از ارزیابی تأثیرات درازمدت و فراز و فرودهای تاریخی این ضد فرهنگ که در جنبش کارگری تجسم یافته است .

آدورنو در مقاله ای در باب نظریه طبقه ابراز می دارد که پرولتاریا، بر خلاف نظریه مارکس، از لحاظ اجتماعی ناتوان شده است. از این دیدگاه مسلماً تضاد طبقاتی نمی تواند نیروی محرکه تاریخ (در هر حال، در تاریخ معاصر) به حساب آید بلکه این نیرو را باید در هر آنچه سبب ظهور جامعه توده ای شده است، جست وجو کرد، لیکن آدرنو در یکی از مقالات دهه 1960 خود تاکید دارد که جوامع غربی (و همین طور جوامع اروپای شرقی)، هنوز همچنان جوامع طبقاتی هستند و تضادهای آشتی ناپذیر درون این جوامع هر لحظه می تواند جامعه سازمان یافته را با فاجعه ای جمعی نابود کند. با این حال اندکی بعد در همان مقاله با این استدلال که در این قبیل جوامع عقلانی شده و تحت نفوذ صنعت فرهنگ انسان‌ها  درآمده اند تا خود را -حتی در درونی‌ترین الگوهای رفتاری‌شان- با آنچه برایشان اتفاق می افتد یکی بدانند و خود را با آنها همانند کنند.

 

—            آدرنو در مقالات سال های دهه 1950 و دهه 1960 خود عمدتاً به تکرار انتقادات تدوین شده از سوی هورکهایمر علیه پوزیتیویسم پرداخت، به ویژه آن دسته از انتقادات وی که علیه دلمشغولی های پوزیتیویسم به واقعیات (یعنی پدیده های صوری و ظاهری) و ارزیابی به اصطلاح مثبت آن از وضعیت موجود جامعه بود.

—            اندیشه و تفکر آدرنو به طوری که هورکهایمر توضیح داه است، اصلاحات بسیار مهمی در نظریه مکتب فرانکفورت ایجاد می کند. اما با این حال، نظریه انتقادی در حال حاضر به عنوان نظریه ای صرفاً نقاد محسوب می شود که اساساً قادر به تدوین و ارائه هیچ گونه برداشت مثبتی نیست (مثلاً ارائه آلترناتیوی مثبت برای جامعه موجود)، زیرا هر گونه اقدامی در جهت تدوین چنین برداشت هایی متضمن تفکر همسانی خواهد بود (یعنی تایید و تصدیق یک نقطه شروع مطلق برای فلسفه وبه طور اخص، با توجه به معرفت شناسی، برداشتی از جهان به عنوان منظومه‌ای از موضوعات و مصادیق تجربی که به خوبی می توان آنها را به مدد مفاهیم درک کرد).

—            نکته دوم مفهوم کلیت و جامعیت که در اندیشه هورکهایمر نقش مهم و جایگاه تعیین کننده ای داشت- یکی از انتقادات عمده وی به پوزیتیویسم این بود که پوزیتیویسم، برخلاف نظریه انتقادی واقعیات فردی را در چارچوب کلیت قرار نمی دهد- به تعبیر آدرنو کل غیر حقیقی است .

—             آدرنو در یک کلام موجز معتقد است: وجدان علمی منشاء اصلی نقد است..

—            ماهیت فلسفی مکتب به طور مستمر طی سال های دهه 1950 و دهه 1960 آشکارتر شد، به رغم این نکته که آدورنو در نخستین بازگشت به آلمان از کاربرد روش های (گرچه نه به منظور آزمون نظریات) حمایت و استدلال کرده بود که جامعه شناسی را نباید بیش از این در زمره علم فرهنگی قلمداد کرد که آن هم معطوف به تفسیر معنی باشد.

—            آدرنو پیش از ارائه مقاله خود در چهارمین کنگره جهانی جامعه شناسی در سال 1959 دیدگاه های انتقادی خود درباره آنچه، آن را جامعه شناسی غیر فلسفی (و در این معنای مشخص غیرنظری) می نامید، از سر گرفته بود.به زعم وی این جامعه شناسی بر حسب ساختار صرف مقولات خود، بازتولید آنچه را که وجود دارد به سطح آرمانی ارتقا می دهد.

—            از نظر او پوزیتیویسم نگرشی است که نه تنها به وضع موجود چسبیده است بلکه دیدی مثبت ارائه می دهد و حمله به پوزیتیویسم مضمون مکرر کارهای وی در دهه بعد شد.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

—            -اريك فروم:

—            هم تحت تاثيرماركس وفرويد بوده است.اما ماركس را متفكر ي عميق تر و برتر از فرويد مي دانست. اساس نظريه اريك فروم درباره ي انسان عصر حاضر اين است كه بشر احساس تنهايي وانزوايي شديد مي كند زيرا از طبيعت وساير انسانها بريده شده است او مي گويد انسان در طول تاريخ ازقيد اسارت هايي مانند جهل وبردگي وفقر تا حدودي رهايي يافته ولي به علت جداشدن از طبيعت وهمنوعان خود در قيد وبند هاي سياسي و اقتصادي وفرهنگي اسير شده وبه همين دليل بيشتر احساس تنهايي مي كند. اواحتياجات انسان رامورد مطالعه قرار مي دهد. پنج احتياج را لازمه زندگي دانسته است:

—            1 – احتياج به ارتباط داشتن.

—            2 – احتياج به سرآمد بودن.

—            3 – احتياج به ريشه داشتن .

—            4 – احتياج به احساس هويت .

5 – احتياج به داشتن  قالب رواني

—            نتیجه گیری:

—            مکتب فرانکفورت را می توان به جرأت مکتب نقد نامید نقدی که برخلاف دیگر اندیشه های مطرح در قرن بیستم سعی می کند هر آنچه را که هست وانسانها را احاطه کرده اند به نقد بکشد و این طور می گوید که همة آنچه را که می بیند  ونسبت با آن شناخت دارید در حقیقت آنچه که باید نیستند در این قسمت با این نظر در این مکتب شباهت هایی با مثل افلاطونی دارد که می گفت جهانی را که ما می بینیم و به آن شناخت داریم در واقع سایه ای از عالم مثل است . مکتب انتقادی نسبت به دیگر نحله های اندیشه های مارکیستی دارای بار انتقادی بیشتری است و این بار انتقادی به همراه خود نوعی بدبینی را برای مردم یا مخاطبان به وجود می آورد این بدبینی ناشی از این امر است که در جهان واقع ارزش های حقیقی رنگ باخته اند و حقیقت ها در پشت پرده دروغ های حقیقت نما پنهان شدند و انسان هایی که در این ساختار زندگی می کنند

—            قادر به دیدن پشت پرده و برهم زدن ارزشهای بورژوایی نیستند وعدة کمی هستند که می تواند حقیقت اصلی را دریابند و حرکت انقلابی را آغاز کنند و آنها روشنفکرانی هستند که هنوز بستر ارزشهای جامعه بورژوایی انسان عصر مدرن یا عصری که فرهنگ علم و نگاه بورژوایی بر آن حاکم شده است انسانی گیج و گم است انسانی که در سیل انبوه رسانه های گروهی و وسایل ارتباط جمعی خود را فراموش کرده و چون صنعت فرهنگی بورژوایی فرهنگ او را آنگونه که باید می سازد. و فقط به گذران امور فکر می کند و حتی سرگرمی هایی نیز ، که انسانها را سرگرم می کند بر آنها می افزاید.  فرانکفورتی ها با نقد خود از جامعه سرمایه داری متأخر نوعی نگرش یا بار معنایی منفی را به مخاطب اندیشه های خود القاء می کنند

اما این نگرش باعث یاس و نومیدی نمی شود بلکه نوعی آگاهی است که اگر به خوبی درک شود می تواند موجد تحولاتی انقلابی باشد همانگونه که بر جنبش های چپ نو و حرکت های دانشجویی تاثیر گزار بودند.به اختصار می توان گفت که بیشتر پیام مکتب فرانکفورت نقد است و این نقد اول بر علم پوزیتویسی یا پارادایم پوزیتویسی و نقد دوم بر جامعه بورژوایی و یا سرمایه دارای متأخر. مکتب فرانفکورت در کنار نقد خود روش یا اسلوب جدیدی به طور جدی و صریح بیان نمی کند وقائل به این امر است که در ابتدا باید نقد را انجام داد تا با این کار حرکت انقلابی شروع شود و سیر تکاملی عقلی و بشری به حرکت در آید و در طول حرکت بهترین شیوه و روش اتخاذ می شود.

 

 

 

—            منابع:

—             -  نظریه جامعه شناسی در دوران معاصر / تالیف جورج ریتزر – ترجمه محسن ثلاثی . تهران : علمی 1374

—            - نظریه های بنیادی جامعه شناختی / لوئیس کوزر – برنارد روزنبرک ، ترجمه فرهنگ ارشاد .  تهران: نشر نی.

—            آزادارمکی،   تقي  . نظريه هاي جامعه شناسي  ،   تهران :  انتشارات سروش،  1376

—            باتومور، تام  ، مكتب فرانكفورت.ترجمه حسينعلي نوذري.تهران : نشر ني1370

—